In het eerste deel van ons dossier over strafrecht en oplichting kijken we naar het daderbrein. Veel mensen denken dat criminelen bang zijn voor een lange celstraf. Maar klopt dat wel? Toponderzoek van de overheid laat zien dat de harde hand juist nauwelijks effect heeft op oplichters.
Als iemand is opgelicht, is de eerste reactie vaak: “Sluit de dader voor jaren op!” Dat is een begrijpelijke wens voor vergelding. Politici beloven daarom vaak zwaardere straffen om misdaad tegen te gaan. Dit idee is gebaseerd op een bekende theorie: daders maken vooraf een logische rekensom van de winst en de risico’s. Maar uit de praktijk blijkt dat het brein van een oplichter heel anders werkt.
De feiten uit het WODC-onderzoek
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) deed een groot literatuuronderzoek naar het effect van korte (minder dan 3 maanden) gevangenisstraffen. De belangrijkste conclusie van deze wetenschappers van de overheid is helder: zwaardere en langere straffen schrikken daders niet af.
Je kunt de achtergrond en de samenvatting van dit onderzoek rustig nalezen op de officiële informatiepagina van de Rijksoverheid over Korte Vrijheidsstraffen.
Het onderzoek laat zien dat er bijna geen verband is tussen de hoogte van de straf en de hoeveelheid criminaliteit. Of de maximale straf voor oplichting volgens de wet nu 4 jaar of 8 jaar is, het aantal oplichters daalt er niet door. Een korte straf werkt soms wel als een waarschuwing, maar dat effect is heel klein en tijdelijk.
Waarom afschrikken niet lukt
Waarom werkt afschrikken via de wet dan niet? Dat heeft te maken met twee grote oorzaken:
1. De dader denkt dat hij niet gepakt wordt
Oplichters zijn extreem positief over hun eigen kansen.
Een zorgfraudeur die valse uren schrijft of een beller met een babbeltruc denkt vooraf maar aan één ding: “Ik word toch niet gepakt.” Als een dader ervan overtuigd is dat hij de politie te slim af is, maakt de hoogte van de straf hem niets uit.
Een straf schrikt pas af als de dader verwacht dat hij die straf ook écht gaat krijgen.
2. Straf lost de echte problemen niet op
Korte (minder dan 3 maanden) straffen worden vaak gebruikt omdat ze snel en duidelijk zijn. Maar ze veranderen niets aan de reden waarom iemand misdrijven pleegt. Veel oplichters handelen niet logisch, maar vanuit een acute situatie.
Stel dat iemand geld steelt of fraudeert en daarvoor twee maanden gevangenisstraf krijgt. Na die twee maanden komt deze persoon weer vrij. De kans is heel groot dat hij direct opnieuw de fout in gaat.
Waarom? Omdat de gevangenisstraf zijn onderliggende problemen zoals grote schulden of een verslaving niet heeft opgelost. De dader heeft nog steeds snel geld nodig en grijpt weer naar oplichting.
Wat leert dit ons voor de toekomst?
Het WODC-onderzoek bewijst dat we moeten stoppen met geloven in de ‘magie’ van zwaarder straffen. Als we oplichting echt willen stoppen, moeten we de psychologie van de dader omdraaien.
We moeten ervoor zorgen dat de dader wél denkt dat hij gepakt wordt. Niet de hoogte van de straf, maar de kans op een straf moet omhoog.
Daarnaast werken alternatieve straffen, zoals een verplichte taakstraf met intensieve begeleiding voor de problemen van de dader, vaak veel beter om herhaling te voorkomen.
In het volgende deel van ons dossier kijken we naar wat er gebeurt áls de dader eenmaal in de cel zit. Maakt de gevangenis iemand beter, of juist slechter?
📖 Volgende week in Deel 2 van ons Dossier:
De Gevangenisschool. Waarom het NSCR concludeert dat een korte celstraf leidt tot wel 55% meer herhalingscriminaliteit dan een alternatieve (taak)straf.
Geef een reactie